Czy w Polsce brakuje kierowców zawodowych?

Szukasz pracy jako kierowca albo zastanawiasz się, czemu firmy transportowe ciągle ogłaszają wakaty? W Polsce temat braku kierowców zawodowych wraca jak bumerang. Z tego tekstu dowiesz się, jak duża jest luka kadrowa, skąd się bierze i co można z tym zrobić.

Czy w Polsce naprawdę brakuje kierowców zawodowych?

W polskim transporcie drogowym brakuje od 120 do 230 tysięcy kierowców zawodowych. To dane z różnych raportów opisujących rynek TSL i pokazujących, że problem dotyczy praktycznie każdego regionu kraju. Deficyt obejmuje zarówno kierowców ciężarówek, jak i kierowców autobusów oraz specjalistów z uprawnieniami ADR.

Transport drogowy odpowiada w Polsce za około 7% PKB i około 6,5% zatrudnienia, w tym ponad 700 tysięcy kierowców zawodowych. To jedna z największych grup pracowników w gospodarce, a jednocześnie jedna z tych, gdzie luka kadrowa rośnie najszybciej. W samym 2024 roku liczba aktywnych kierowców spadła o około 12 tysięcy osób.

Polska realizuje ponad 20% wszystkich przewozów towarowych w Europie, więc każdy ubytek kierowców mocno uderza w cały europejski łańcuch dostaw.

Skala problemu w liczbach

Według szacunków Międzynarodowej Unii Transportu Drogowego (IRU) w całej Europie do 2026 roku może brakować nawet 2 milionów kierowców. Inne prognozy mówią o 745 tysiącach wakatów do 2028 roku. Polska należy do państw najbardziej narażonych, obok Niemiec i Hiszpanii, bo transport ma tu duży udział w gospodarce.

Eksperci rynku TSL wskazują, że przy obecnym tempie odchodzenia kierowców na emeryturę luka może urosnąć nawet do 500 tysięcy wakatów w perspektywie kilku lat. Nawet bardziej optymistyczne scenariusze zakładają odpływ co najmniej 150 tysięcy kierowców. Jednocześnie młodzi kierowcy stanowią zaledwie ułamek całej grupy zawodowej.

Polska na tle Europy

Polskie firmy transportowe obsługują nie tylko krajowe trasy, ale też dużą część przewozów międzynarodowych. Dlatego niedobór kierowców u nas szybko odczuwają kontrahenci z całej Unii Europejskiej. Gdy polski przewoźnik nie znajduje kierowcy, często nie ma komu wykonać przewozu między dwiema zachodnimi stolicami.

Wielka Brytania w 2021 roku pokazała, jak kończy się ignorowanie problemu zbyt długo. Brak kierowców doprowadził tam do pustych stacji paliw i półek w sklepach. W Polsce zakłócenia nie były aż tak spektakularne, ale opóźnienia i problemy z dostępnością wielu towarów już są widoczne w niejednym sektorze.

Dlaczego młodzi nie wybierają zawodu kierowcy?

Średni wiek kierowcy zawodowego w Polsce to około 45 lat, a duża część tej grupy ma ponad 55 lat. Z drugiej strony tylko około 4% kierowców ma mniej niż 25 lat. Widać wyraźnie, że młode pokolenie omija tę profesję, mimo wysokich zarobków na starcie kariery.

Warunki pracy

Dla wielu młodych osób perspektywa spędzania większości tygodnia w kabinie ciężarówki nie brzmi jak atrakcyjny plan na życie. Trasy trwają po kilka, a czasem kilkanaście dni. Powroty do domu są nieregularne i często wypadają w środku tygodnia, gdy reszta rodziny jest w pracy lub szkole.

Codzienność kierowcy zawodowego to nie tylko jazda. Dochodzi do tego szukanie miejsca na parkingu, pilnowanie czasu pracy, kontrola stanu technicznego pojazdu i kontakt z klientem. Wiele osób wskazuje na powtarzającą się listę uciążliwych elementów tej pracy:

• długie wyjazdy połączone z noclegami w kabinie,
• ciągła rozłąka z rodziną i brak przewidywalnych weekendów,
• stres związany z terminowością i presją klienta,
• wysoka odpowiedzialność za drogi ładunek i bezpieczeństwo innych,
• konieczność radzenia sobie w obcym kraju i języku.

Wynagrodzenia i realne koszty

Na pierwszy rzut oka zarobki kierowców ciężarówek wyglądają bardzo atrakcyjnie. Mediana zarobków kierowców do 25. roku życia sięga około 8,5 tys. zł netto. Według danych PITD średnia pensja kierowcy w 2023 roku wyniosła 7824 zł netto. W sektorze transportu i gospodarki magazynowej przeciętne wynagrodzenie sięga 8130 zł brutto.

Wielu kierowców podkreśla jednak, że takie kwoty są okupione bardzo dużym obciążeniem. Wynagrodzenie składa się z wielu elementów, które zależą od liczby przejechanych kilometrów i rodzaju zleceń. Do podstawy dochodzą między innymi:

• premie za przejechane kilometry,
• dopłaty za frachty międzynarodowe,
• nadgodziny i praca w weekendy,
• bonusy za niskie spalanie paliwa,
• dodatki za wysługę lat w firmie.

Z wiekiem kierowcy częściej rezygnują z najdłuższych tras, bo organizm gorzej znosi taki tryb życia. Dlatego po 40. roku życia zarobki statystycznie spadają, a atrakcyjność zawodu w oczach kolejnych roczników już nie jest tak duża.

Wizerunek i prestiż zawodu

Kierowcy zawodowi są jednym z najważniejszych ogniw łańcucha dostaw. Bez nich półki sklepowe szybko byłyby puste, a fabryki stanęłyby w ciągu kilku dni. Mimo to prestiż tej pracy często nie idzie w parze z jej wagą dla gospodarki.

Co czują kierowcy, gdy po raz kolejny słyszą, że „tylko siedzą za kółkiem”? Wiele osób z branży mówi wprost, że negatywne stereotypy zniechęcają młodych kandydatów. Zawód kojarzy się z męczącą, niedocenianą pracą, a nie z nowoczesną logistyką czy zaawansowaną techniką transportu.

Bariery formalne i prawne

Droga do zostania kierowcą zawodowym jest wyboista, zwłaszcza dla osoby, która startuje od zera. Koszt prawa jazdy kategorii C lub C+E, badań lekarskich, kwalifikacji wstępnej i kolejnych szkoleń to kilka, a czasem kilkanaście tysięcy złotych. Nie każda firma bierze te wydatki na siebie.

Do tego dochodzą coraz bardziej rozbudowane przepisy unijne i krajowe. Kierowcy muszą radzić sobie z rozliczaniem czasu pracy, obsługą tachografu, dokumentacją przewozową oraz nowymi regulacjami pakietu mobilności. Więcej papierologii oznacza mniej czasu na realną jazdę, co bezpośrednio wpływa na atrakcyjność zawodu.

Jak niedobór kierowców wpływa na gospodarkę?

Niedobór kierowców nie jest jedynie problemem działu kadr w firmach przewozowych. Brak rąk do pracy za kierownicą uderza w handel, przemysł, budownictwo i zwykłych konsumentów, którzy widzą rosnące ceny produktów na półkach.

Łańcuchy dostaw i dostępność towarów

Gdy brakuje kierowców, część zleceń po prostu nie dochodzi do skutku. Towar czeka na placu załadunkowym, bo nikt nie może go odebrać. W innych przypadkach przewóz się odbywa, ale z opóźnieniem, co zaburza harmonogram pracy magazynów i sklepów.

W polskim handlu wartość przeterminowanych zobowiązań sięga 0,56 mld euro, z czego sektor TSL odpowiada za około 28,5 mln euro zaległości wobec firm handlowych. Część tych problemów wynika właśnie z braku kierowców, który powoduje opóźnienia dostaw i zakłócenia płynności finansowej.

Gdy firmy transportowe nie są w stanie realizować wszystkich zleceń, mniej towaru trafia na rynek, a jego cena rośnie.

Finanse firm transportowych

Żeby zatrzymać kierowców, firmy transportowe podnoszą wynagrodzenia oraz wprowadzają dodatkowe świadczenia. Koszty wynagrodzeń rosną, a stawki dla klientów też idą w górę. Klient płaci więcej za przewóz jednej palety, ale często i tak czeka dłużej na towar, bo brakuje chętnych do jazdy.

Najtrudniej mają mniejsze firmy, dla których nagły wzrost płac i rotacja kierowców oznacza ogromne ryzyko. Duży operator TSL zwykle poradzi sobie z tym lepiej, bo ma rezerwy finansowe i rozbudowaną flotę. Mały przewoźnik z kilkoma ciężarówkami naraża się na utratę kontraktów, gdy nie jest w stanie obsadzić choćby jednej z nich.

Rynek pracy i migracje

Z jednej strony w Polsce brakuje kierowców, z drugiej coraz częściej mówi się o rekrutacji pracowników z zagranicy. Unijny program „Mobilność Wykwalifikowanych Kierowców dla Europy” ma ułatwić zatrudnianie kierowców z krajów takich jak Egipt, Tunezja, Maroko czy Pakistan. Celem jest uzupełnienie wakatów w całej Europie i utrzymanie płynności transportu.

Równolegle część polskich kierowców wybiera pracę na Zachodzie, gdzie czekają na nich wyższe stawki i niekiedy lepsza infrastruktura socjalna. To podwójne osłabienie krajowego rynku. Polska traci doświadczonych pracowników, a nowe osoby dopiero uczą się zawodu i potrzebują czasu, by osiągnąć pełną efektywność.

Czy automatyzacja rozwiąże problem braku kierowców?

Prototypy autonomicznych ciężarówek testują już najwięksi producenci pojazdów. Widzimy je na zamkniętych torach i wybranych trasach pod ścisłym nadzorem. Pytanie brzmi: czy te rozwiązania są w stanie szybko zastąpić brakujących kierowców na polskich drogach?

Na razie odpowiedź jest prosta. Pełne zastąpienie kierowcy człowieka przez technologię nie jest dziś realne. Ograniczenia techniczne, brak kompletnych regulacji prawnych, odpowiedzialność za ewentualne wypadki i obawy społeczne sprawiają, że autonomiczne pojazdy pozostają głównie w fazie testów. W codziennej pracy nadal potrzebny jest ktoś, kto poradzi sobie z nieprzewidzianą sytuacją na drodze czy skomplikowanym rozładunkiem.

Nie można też pominąć roli kierowcy w kontakcie z klientem. To kierowca często jest jedyną osobą z firmy transportowej, którą widzi odbiorca towaru. Od jego profesjonalizmu zależy, czy współpraca będzie się dobrze kojarzyć, czy zakończy się reklamacją i konfliktem.

Jak można zmniejszyć lukę kadrową?

Deficyt kierowców powstał z wielu powodów, więc rozwiązania też muszą być różnorodne. Część z nich leży po stronie państwa i Unii Europejskiej, część po stronie samych przedsiębiorców, a część po stronie kandydatów, którzy dopiero myślą o wejściu do branży.

Polityka państwa i Unii Europejskiej

Zmiany w prawie mogą skrócić drogę do zawodu i obniżyć koszty wejścia dla młodych kierowców. W niektórych krajach dopuszcza się stopniowe wchodzenie w zawód w młodszym wieku, pod warunkiem spełnienia określonych wymogów bezpieczeństwa. W Polsce również trwają prace nad rozwiązaniami, które pozwolą szybciej zdobywać potrzebne uprawnienia.

Program „Mobilność Wykwalifikowanych Kierowców dla Europy” pokazuje z kolei, że Unia zakłada większe otwarcie rynku pracy na kandydatów z Afryki i Azji. Dla polskich firm może to być szansa na uzupełnienie braków kadrowych, ale wymaga to dobrego przygotowania językowego, kulturowego i organizacyjnego, żeby nowi pracownicy szybko odnaleźli się w realiach europejskich dróg.

Co mogą zrobić firmy transportowe?

Przewoźnicy mają duży wpływ na to, jak młodzi ludzie postrzegają pracę w transporcie. Coraz więcej firm inwestuje w programy stażowe i wewnętrzne szkoły jazdy, gdzie kandydat przechodzi cały proces od kursu prawa jazdy do pierwszej samodzielnej trasy pod okiem doświadczonego instruktora.

Rosną też oczekiwania kierowców dotyczące warunków pracy. Nowoczesna kabina, bezpieczne i zadbane pojazdy, przejrzysty system wynagradzania, możliwość planowania wolnych weekendów i realne wsparcie w sprawach formalnych stają się równie ważne jak sama wysokość pensji. Wielu przewoźników już dziś skraca swoje trasy i reorganizuje siatkę połączeń, bo po prostu nie ma komu usiąść za kółkiem.