Planowanie trasy dla ciężarówki nie polega na wskazaniu najszybszej drogi między dwoma punktami. Trzeba uwzględnić wysokość i masę pojazdu, ograniczenia infrastruktury, zakazy ruchu, czas pracy kierowcy, opłaty oraz realny koszt przejazdu. Dlatego w transporcie ciężkim zwykła nawigacja samochodowa powinna być tylko narzędziem pomocniczym, a nie podstawą decyzji spedytora.
Dlaczego planowanie tras dla ciężarówek jest trudniejsze?
Samochód osobowy może przejechać drogą, która dla zestawu z naczepą okaże się niedostępna. Problemem może być niski most, ograniczenie tonażowe, zbyt wąska ulica, zamknięty tunel albo zakaz wjazdu do strefy ekologicznej. Kierowca, który dotrze do takiego miejsca, może być zmuszony do niebezpiecznego zawracania lub wielokilometrowego objazdu.
Konsekwencje błędnego planu obejmują mandaty, uszkodzenia pojazdu lub infrastruktury, opóźnienia na rampie i wyższe zużycie paliwa. Planowanie trasy staje się więc zarządzaniem ryzykiem i kosztami, a nie samym wyznaczeniem drogi z punktu A do B.
Nawigacja konsumencka a planer dla ciężarówek
Narzędzia konsumenckie, takie jak Google Maps, są projektowane przede wszystkim z myślą o samochodach osobowych. Mogą pokazać czas przejazdu i natężenie ruchu, ale nie tworzą pełnego profilu zestawu ciężarowego. Profesjonalny planer, zwykle działający jako moduł TMS lub system zintegrowany z TMS, oblicza trasę na podstawie parametrów pojazdu i ograniczeń obowiązujących na konkretnych odcinkach.
| Kryterium | Nawigacja konsumencka | Profesjonalny planer TMS |
|---|---|---|
| Wymiary pojazdu | Zwykle brak pełnego profilu wysokości, szerokości i długości | Uwzględnia wymiary zestawu oraz ograniczenia infrastruktury |
| Masa i nacisk osi | Najczęściej nie wpływają na wyznaczoną trasę | Może uwzględniać DMC, nacisk osi i ograniczenia tonażowe |
| Zakazy ruchu | Brak kompletnej obsługi zakazów dla ciężarówek | Uwzględnia ograniczenia lokalne, czasowe i krajowe |
| Koszt przejazdu | Brak pełnej kalkulacji paliwa i myta | Porównuje opłaty drogowe, dystans, czas i koszty operacyjne |
| Wiele przystanków | Obsługa ograniczona i niewystarczająca dla dyspozytora | Optymalizuje kolejność punktów, okna czasowe i długość postoju |
Różnica dotyczy też celu optymalizacji. Planowanie pojedynczej trasy odpowiada na pytanie, jak przejechać określonym pojazdem między punktami. Optymalizacja floty rozdziela natomiast zlecenia między wiele pojazdów i kierowców, ustala kolejność dostaw oraz uwzględnia dostępne zasoby.
Jak zaplanować trasę ciężarówki krok po kroku?
Profesjonalny proces można uporządkować w kilku etapach. Jego podstawą jest aktualny profil pojazdu oraz kompletne dane zlecenia.
- Zdefiniuj profil pojazdu – wpisz DMC, wysokość, szerokość, długość, liczbę osi, nacisk osi, klasę emisji i rodzaj przewożonego ładunku. Przy transporcie ADR zaznacz właściwe ograniczenia dla materiałów niebezpiecznych.
- Wprowadź punkty trasy – dodaj miejsce załadunku, rozładunku, postoje oraz ewentualne punkty pośrednie. Przy każdym zleceniu określ okno czasowe, czas obsługi i godziny otwarcia.
- Ustal priorytet optymalizacji – wybierz, czy ważniejszy jest czas, dystans, koszt myta, zużycie paliwa czy określona godzina dostawy. Najkrótsza trasa nie zawsze jest najtańsza, a najszybsza może prowadzić przez drogie odcinki płatne.
- Optymalizuj kolejność przystanków – przy wielu dostawach system powinien sprawdzić sekwencję punktów, okna czasowe, czas obsługi i obowiązkowe przerwy kierowcy.
- Zweryfikuj zakazy i ograniczenia – sprawdź zakazy weekendowe, świąteczne, nocne, ograniczenia tranzytu, promy, strefy ekologiczne oraz planowane roboty drogowe.
- Przekaż kierowcy aktualne instrukcje – wyślij trasę do profesjonalnej nawigacji lub aplikacji kierowcy. Instrukcja powinna zawierać punkty, planowane postoje i najważniejsze ograniczenia.
- Monitoruj wykonanie – porównuj plan z rzeczywistą pozycją pojazdu, aktualizuj ETA i reaguj na korki, awarie lub zmianę warunków na trasie.
Monitoring GPS nie zastępuje planera. Pokazuje natomiast, czy plan jest realizowany i czy pojazd zdąży dojechać przed rozpoczęciem zakazu albo przed zamknięciem okna czasowego. Dzięki temu dyspozytor może wcześniej zaplanować postój, zmianę kolejności dostaw lub objazd.
Co wpływa na rentowność trasy?
Trasa może wyglądać korzystnie pod względem liczby kilometrów, a mimo to generować wyższy koszt. Przykładem jest krótki przejazd przez kraj z wysokimi opłatami drogowymi albo wariant wymagający postoju z powodu zakazu ruchu. Dlatego koszt trzeba liczyć całościowo.
Najważniejsze składniki kalkulacji to:
- Paliwo – wpływa na nie dystans, natężenie ruchu, ukształtowanie terenu, postoje z włączonym silnikiem i liczba objazdów.
- Myto i opłaty specjalne – obejmują płatne autostrady, mosty, tunele, przeprawy oraz opłaty zależne od kraju, masy i klasy emisji.
- Czas pracy kierowcy – dłuższa trasa może wymagać dodatkowej przerwy lub noclegu, a opóźnienie może naruszyć ustalone okno dostawy.
- Kary i koszty opóźnień – obejmują mandaty, kary umowne, nieudane awizacje i dodatkową pracę przy obsłudze zlecenia.
- Wykorzystanie floty – przy wielu pojazdach liczy się nie tylko pojedynczy przejazd, lecz także liczba pustych kilometrów i dostępność kierowców.
To właśnie te pozycje tworzą koszt ukryty złego planowania. Zbędne kilometry są łatwe do zauważenia, ale równie istotne bywają oczekiwanie na rampie, nieplanowany postój oraz powrót po niewłaściwie wybranej drodze.
Jak kontrolować przepisy i bezpieczeństwo?
Plan powinien uwzględniać Rozporządzenie 561/2006 dotyczące czasu prowadzenia pojazdu, przerw i odpoczynków. Sam algorytm nie zwalnia jednak spedytora z weryfikacji. Zakazy ruchu dla ciężarówek są lokalne i zmienne. Różnią się między krajami pod względem progu DMC, godzin, dni objętych ograniczeniem i wyjątków dla określonych ładunków.
Zakaz obowiązujący w jednym kraju nie oznacza zakazu na całej trasie, ale każdy odcinek międzynarodowego przejazdu trzeba sprawdzić osobno w aktualnym źródle.
Przed wysłaniem trasy kierowcy spedytor powinien sprawdzić następujące elementy:
- czy profil pojazdu zawiera aktualną wysokość, masę, długość, liczbę osi i klasę emisji;
- czy ładunek wymaga oznaczenia ADR, określonej dokumentacji albo wyznaczenia specjalnego korytarza;
- czy na trasie obowiązują zakazy weekendowe, świąteczne, nocne lub sezonowe;
- czy okna czasowe dostaw można pogodzić z czasem jazdy, przerwami i odpoczynkiem;
- czy baza mapowa oraz informacje o remontach, zamknięciach i ograniczeniach są aktualne;
- czy zaplanowano bezpieczny parking dla zestawu, gdy przejazd zostanie przerwany przez zakaz.
Wyjątki od zakazów mogą dotyczyć między innymi żywych zwierząt, towarów szybko psujących się, pomocy kryzysowej lub pojazdów służb publicznych. Nie należy zakładać, że sam rodzaj ładunku wystarczy. Wymagane mogą być konkretne dokumenty, a zasady ustala państwo lub region.
Jaki zestaw narzędzi wdrożyć w firmie?
W małej firmie podstawą może być planer ciężarowy z profilem pojazdu, kalkulacją opłat i eksportem instrukcji. Przy większej flocie potrzebny jest TMS połączony z monitoringiem GPS, zleceniami, ewidencją czasu pracy i komunikacją z kierowcami. Takie rozwiązanie pozwala przejść od jednorazowego wyznaczenia trasy do ciągłej kontroli jej wykonania.
Na rynku dostępne są różne rozwiązania, między innymi moduły TMS, specjalistyczne planery online oraz systemy nawigacyjne dla ciężarówek. Przy wyborze należy sprawdzić nie nazwę produktu, lecz zakres danych: profile pojazdów, aktualność ograniczeń, obsługę ADR, myto, okna czasowe, integrację GPS, ETA i możliwość raportowania kosztów. Przy dużej flocie międzynarodowej przydatne może być także wsparcie techniczne dostawcy podczas konfiguracji i integracji.
Najlepszym kolejnym krokiem jest wdrożenie specjalistycznego planera lub modułu TMS, a następnie połączenie go z monitoringiem GPS. Dzięki temu trasa jest nie tylko zaplanowana zgodnie z parametrami ciężarówki, lecz także sprawdzana w czasie rzeczywistym pod kątem kosztu, bezpieczeństwa i terminowości dostawy.
